నిరసన హక్కు.. పోలీసు అధికారాల మధ్య సమతుల్యత ఎక్కడ?

భారతదేశంలో నిరసన వ్యక్తం చేసే హక్కు ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో ఒక ప్రాథమిక హక్కుగా పరిగణించబడుతుంది. అదే సమయంలో ప్రజా శాంతి, భద్రత, సాధారణ ప్రజల రాకపోకలు, ప్రభుత్వ ఆస్తుల రక్షణ వంటి అంశాలను కాపాడాల్సిన బాధ్యత పోలీసు వ్యవస్థపై ఉంటుంది. ఈ రెండు అంశాల మధ్య సమతుల్యత ఎక్కడ ఉండాలి అన్న ప్రశ్న తాజాగా మరోసారి చర్చకు వచ్చింది. విద్యార్థుల ఆందోళనలు, రాజకీయ నిరసనలు, భారీ ర్యాలీలు, పోలీసుల నిరోధక చర్యలు వంటి పరిణామాలు నిరసన హక్కు ఎంతవరకు చట్టబద్ధంగా ఉంది, పోలీసులు ఎప్పుడు జోక్యం చేసుకోవచ్చు, వారి అధికారాలకు ఎలాంటి పరిమితులు ఉన్నాయి అనే ప్రశ్నలను ముందుకు తెచ్చాయి.

భారత రాజ్యాంగంలోని 19వ అధికరణం పౌరులకు భావప్రకటన స్వేచ్ఛను, ఆయుధాలు లేకుండా శాంతియుతంగా సమావేశమయ్యే హక్కును కల్పిస్తుంది. అంటే ప్రజలు తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేయడానికి, ప్రభుత్వ విధానాలను ప్రశ్నించడానికి, తమ డిమాండ్ల కోసం సమూహంగా నిరసన చేపట్టడానికి రాజ్యాంగ పరిరక్షణ ఉంది. అయితే ఈ హక్కు సంపూర్ణమైనది కాదు. దేశ సార్వభౌమత్వం, సమగ్రత, భద్రత, ప్రజా శాంతి, నైతికత, మర్యాద, నేరాలకు ప్రేరేపణ వంటి అంశాల పేరుతో ప్రభుత్వం కొన్ని సముచిత పరిమితులు విధించవచ్చు.

అందువల్ల భారతదేశంలో నిరసన హక్కు అంటే ఎక్కడైనా, ఎప్పుడైనా, ఎలాంటి పరిస్థితుల్లోనైనా నిరసన చేపట్టే పూర్తి స్వేచ్ఛ అని అర్థం కాదు. నిరసన శాంతియుతంగా ఉండాలి. ఆయుధాలు లేకుండా నిర్వహించాలి. ప్రజా శాంతికి తీవ్ర ముప్పు కలిగించే పరిస్థితులు ఏర్పడకూడదు. ఇతర పౌరుల హక్కులను పూర్తిగా అడ్డుకోకూడదు. ఈ పరిమితుల నేపథ్యంలోనే పోలీసులు నిరసనలకు అనుమతులు, మార్గాలు, సమయాలు, ప్రదేశాలపై నియంత్రణలు విధిస్తారు.

పోలీసుల పాత్ర ఇక్కడ అత్యంత సున్నితమైనది. ఒకవైపు నిరసనకారుల రాజ్యాంగ హక్కులను రక్షించాలి. మరోవైపు రహదారులు పూర్తిగా మూసుకుపోకుండా చూడాలి. అత్యవసర సేవలకు అంతరాయం కలగకుండా చూడాలి. హింస, ఆస్తి ధ్వంసం, ఘర్షణలు లేదా ఇతర నేరాలు జరగకుండా నియంత్రించాలి. అందువల్ల పోలీసులు నిరసనలను పూర్తిగా నిషేధించకుండా, వాటిని నియంత్రించే ప్రయత్నం చేయాలి. అయితే నియంత్రణ పేరుతో నిరసన హక్కును పూర్తిగా అణచివేయకూడదనే రాజ్యాంగ సూత్రం కూడా అంతే ముఖ్యమైనది.

సుప్రీంకోర్టు పలు సందర్భాల్లో శాంతియుత నిరసన ప్రజాస్వామ్యంలో అంతర్భాగమని స్పష్టం చేసింది. అదే సమయంలో ప్రజా రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలను నిరవధికంగా ఆక్రమించడం వల్ల సాధారణ ప్రజలకు తీవ్ర ఇబ్బందులు కలిగితే, ప్రభుత్వం సమతుల్య చర్యలు తీసుకోవచ్చని కూడా కోర్టు పేర్కొంది. నిరసన హక్కు, ఇతర పౌరుల స్వేచ్ఛా రాకపోకల హక్కు రెండూ ఒకదానితో ఒకటి సమతుల్యం కావాలని న్యాయస్థానం సూచించింది.